Döner kebap ile ilişkili bilinen ilk kayıt bir Fransız olan Bertrandon de la Brocquiére’nin seyahatnamesinde yer alır. Hac görevini yerine getirmek amacıyla 1433’te Küdüs’te bulunan seyyah, seyahat dönüşünü Anadolu üzerinden Konstantinapolis’e ulaşarak yapmaya karar verir. Antakya dağlarında Türkmen konar göçerler ile karşılaşan ve yufkayı görüp ayrıntıları ile anlatan Bertrandon de la Brocquiére, Bursa yakınlarında bir grup Türk’ün kendisine ikram ettikleri çevirme koyun kebabından bahseder.Bu tarihi kaydın, dış tarafındaki etler kızardıkça dilim dilim kesilip yenildiği için dönerin esin kaynağı olabileceğini düşünülebilir.
ugünkü anlamda et dilimlerinden bir araya gelerek yapılan dönere ilişkin açık ve tartışma götürmez ilk belge ise 1616 yılına ait olan bir minyatürdür. Bu minyatür, bir önceki sahibi Hünkar Beğendi gibi özel bir lezzetin çıkmasına vesile olan Sultan Abdülaziz, bugünkü sahibi ise ABD New York Halk Kütüphanesi olan bir elyazmasında bulunmaktadır. Firdevsî’nin ünlü eseri Şahnâme’nin dönemin Türkçesi’ne çevirisi olan el yazmasında yer alan ve İstanbul’da çizilmiş olan minyatürde, Şah Mahmud’un üç şairine yaklaşan Firdevsî tasvir edilir. Minyatürde arka tarafta tasvir edilen hizmetkarlar ise yatık bir şekilde döner hazırlamakta olduğu açık bir şekilde gözükmektedir.
Döner yüzyıllarca yatay olarak pişirilirken, bilinmeyen bir evrede dikey şekilde pişirilmeye başlanmıştır. Bu dönüşümün nerede ve kimin tarafından gerçekleştirildiğine ilişkin bilinen bir tarihi kayıt olmamakla birlikte, bu değişimin hangi amaçlar ile yapıldığını tahmin etmek mümkündür. Zira çoğunlukla mesire alanlarında veya açık havada pişirilen bir yemek olan döner, zaman içinde günlük hayatın içine girmiştir. Ancak bu değişime rağmen dönerin kapladığı geniş alan ve ateşin üzerine düşen yağ damlalarının oluşturduğu duman gibi nedenlere yaygınlaşmanın kısıtlı olduğunu söylenebilir. Et dilimlerinin dikey olarak kebap edilmeye başlanması ile birlikte döner, ateş ile daha denetimli bir etkileşime girmeye başlamış ve daha az yer kaplamıştır. Bu eksen değişikliğinin, yağın yukarıdan aşağıya akarken eti daha da lezzetlendirdiğini ve söylemek yanlış olmayacaktır.Bu değişimin getirdikleri ile birlikte de dönerin daha seyyar hale geldiğini ve daha da “şehirlileştiğini” tahmin etmek mümkündür.
Dönerin dikey bir şekilde kebap edildiğini ilk belirten 1852 yılında Fransız şair, oyun yazarı, romancı, gazeteci ve edebiyat eleştirmeni Pierre Jules Théophile Gautier olmuştur.
Döner dünya Mutfağı’na malolmuş, bünyesinden çeşit çeşit türevler hatta türevinin türevini doğurmuş, bununla birlikte kökeni Türk Mutfağı olan bir lezzettir. Farklı farklı yapılan türleri ile birlikte döner, dünyadaki en çok tüketilen tezyemeklerden birisidir. Her ne kadar döner nedir bilgiye dayalı olarak bilmesek de, hakkını teslim etmesek de ve yeterince koruyup sahiplenmiyor olsak da…
